Hareket bozuklukları hakkında kapsamlı hasta rehberi

Parkinson hastalığı, öncelikle hareketi etkileyen ilerleyici bir nörolojik hastalıktır. Hareketlerde yavaşlama, kas katılığı, istirahat titremesi, kol salınımında azalma ve denge değişiklikleri görülebilir.

Uyku bozukluğu, kabızlık, koku duyusunda azalma, yorgunluk, duygudurum ve tansiyon değişiklikleri gibi hareket dışı belirtiler de klinik değerlendirmede önemlidir.

Tanı tek bir kan testi veya görüntüleme sonucuyla konulmaz. Hastalık öyküsü, nörolojik muayene, belirtilerin seyri ve gerektiğinde diğer nedenleri dışlamaya yönelik incelemeler birlikte ele alınır.

Tedavi; belirtiler, yaş, eşlik eden hastalıklar ve günlük yaşam gereksinimlerine göre kişiselleştirilir. İlaç saatleri veya dozları hekim önerisi olmadan değiştirilmemelidir.

Tremor, istirahatte, belirli bir duruşu korurken veya hareket sırasında görülebilen ritmik ve istemsiz titremedir. Her titreme Parkinson hastalığı anlamına gelmez.

Titremenin hangi bölgelerde görüldüğü, ne zaman başladığı, hangi durumlarda arttığı ve günlük yaşamı nasıl etkilediği değerlendirmede önemlidir. Kafein tüketimi, stres, uyku düzeni ve kullanılan ilaçlar da dikkate alınır.

Titreme farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Esansiyel tremor, titremenin sık görülen nedenlerinden biridir. Bazı ilaçlar, tiroid hastalıkları ve diğer nörolojik hastalıklar da titremeye yol açabilir.

Tedavi; titremenin nedenine ve hastanın günlük yaşamında oluşturduğu güçlüklerin derecesine göre planlanır. Yemek yeme, yazı yazma, çalışma ve sosyal yaşam üzerindeki etkileri tedavi kararında dikkate alınır.

Distoni, istemsiz kas kasılmaları nedeniyle tekrarlayan hareketlere veya anormal duruşlara yol açan bir hareket bozukluğudur. Boyun, göz çevresi, çene, ses telleri, el veya ayak gibi farklı bölgeleri etkileyebilir. Kasılmalar sürekli ya da aralıklı olabilir.

Değerlendirmede kasılmaların ne zaman başladığı, hangi bölgelerde görüldüğü, hangi durumlarda arttığı ve zaman içinde nasıl değiştiği dikkate alınır. Ağrı ve günlük yaşam üzerindeki etkilerinin yanı sıra kullanılan ilaçlar, ailede benzer yakınmaların varlığı ve eşlik eden belirtiler de değerlendirilir. Gerektiğinde, nörolojik muayene bulguları doğrultusunda ek incelemeler yapılır.

Tedavi; distoninin tipine, etkilediği bölgelere ve hastanın ihtiyaçlarına göre planlanır. İlaç tedavileri, botulinum toksin uygulamaları ve rehabilitasyon yöntemlerinden yararlanılabilir. Uygun hastalarda beyin pili gibi cerrahi tedavi seçenekleri de değerlendirilebilir.

Ataksi, denge ve hareketlerin koordinasyonunda bozulma ile kendini gösteren, farklı nedenlerle ortaya çıkabilen bir durumdur. Yürümeyi, konuşmayı, göz hareketlerini ve kol-bacak hareketlerinin kontrolünü etkileyebilir.

Değerlendirmede belirtilerin ne zaman başladığı, nasıl geliştiği ve zaman içinde nasıl değiştiği dikkate alınır. Düşmeler, çift görme, uyuşma gibi eşlik eden belirtilerin yanı sıra aile öyküsü, kullanılan ilaçlar ve alkol kullanımı da değerlendirilir.

Nörolojik muayene bulgularına göre kan testleri, beyin görüntülemesi, denge sistemine yönelik incelemeler veya genetik değerlendirme planlanabilir. Yapılacak incelemeler, hastanın bulgularına ve düşünülen nedenlere göre belirlenir.

Tedavi; ataksinin nedenine ve hastanın günlük yaşamda karşılaştığı güçlüklerine göre planlanır. Uygun hastalarda ilaç tedavileri ve denge ile koordinasyonu geliştirmeye yönelik rehabilitasyon uygulamalarından yararlanılabilir.

Parkinsonizm, hareketlerde yavaşlama, kas katılığı ve titreme gibi belirtilerle kendini gösteren klinik bir tablodur. Her hastada tüm belirtiler bir arada bulunmayabilir. En sık nedeni Parkinson hastalığıdır; ancak bazı ilaçlar, beyin damar hastalıkları ve farklı nörolojik hastalıklar da parkinsonizme yol açabilir.

Değerlendirmede belirtilerin ne zaman başladığı, nasıl ilerlediği ve günlük yaşamı nasıl etkilediği dikkate alınır. Kullanılan ilaçlar, tedaviye yanıt ve eşlik eden belirtiler, parkinsonizmin nedeninin belirlenmesinde önemlidir.

Multipl sistem atrofisi (MSA), hareketlerde yavaşlama ve katılığın yanı sıra denge ve koordinasyon bozukluklarının da görülebildiği ilerleyici bir hastalıktır. Ayağa kalkınca tansiyon düşmesi, idrar yapmada güçlük veya idrar kaçırma gibi vücudun otomatik işlevleriyle ilgili sorunlar belirgin olabilir.

Progresif supranükleer palsi (PSP), özellikle erken dönemde denge kaybı ve geriye doğru düşmelerle dikkat çekebilir. Gözlerin yukarı ve aşağı hareketlerinde güçlük, gövde ve boyunda katılık, konuşma ve yutma sorunları görülebilir. Bazı hastalarda düşünme, planlama ve davranış değişiklikleri de tabloya eşlik edebilir.

Kortikobazal dejenerasyonda, vücudun bir tarafında daha belirgin olan hareketlerde yavaşlama, katılık ve istemsiz kasılmalar görülebilir. Hasta, kas gücü yeterli olmasına rağmen elini kullanmakta veya önceden kolaylıkla yaptığı hareketleri gerçekleştirmekte zorlanabilir.

İlaca bağlı parkinsonizm, özellikle psikiyatrik hastalıkların ve bulantının tedavisinde kullanılan bazı ilaçlarla ilişkili olarak gelişebilir. Değerlendirmede kullanılan ilaçların ve belirtilerin başlama zamanının birlikte ele alınması önemlidir. Sorumlu ilacın ilgili hekim tarafından azaltılması, değiştirilmesi veya kesilmesiyle belirtiler düzelebilir; ancak düzelme zaman alabilir ve bazı hastalarda belirtiler devam edebilir.

Vasküler parkinsonizm, beyindeki damar hastalıklarıyla ilişkili olarak ortaya çıkabilir. Yürümede yavaşlama, küçük adımlarla yürüme, yürümeye başlamada güçlük ve denge sorunları ön planda olabilir. Değerlendirmede muayene bulguları ile beyin görüntülemesi birlikte yorumlanır; damar hastalıklarına ait görüntüleme bulguları tek başına tanı koydurmaz.

Bu tabloların ayrımında tek bir bulgu yeterli değildir. Tanı, hastalık öyküsü ve nörolojik muayenenin yanı sıra gerektiğinde görüntüleme ve diğer incelemelerle desteklenir. Düzenli takiplerle belirtilerin zaman içindeki değişimi değerlendirilir.

Tedavi, parkinsonizmin nedenine ve hastanın ihtiyaçlarına göre planlanır. İlaç tedavilerinin yanı sıra düşmelerin önlenmesi, yutma ve konuşma işlevlerinin desteklenmesi ve günlük yaşamı kolaylaştırmaya yönelik rehabilitasyon uygulamalarından yararlanılabilir.

Botulinum toksin, uygulandığı kasların aşırı kasılmasını geçici olarak azaltan bir tedavidir. Boyun distonisi, göz kapaklarında istemsiz kasılma (blefarospazm), yüzün bir yarısında kasılma (hemifasiyal spazm), çene ve ağız çevresini etkileyen distoni (oromandibular distoni) ve dil distonisi (lingual distoni) gibi durumlarda kullanılabilir. Ayrıca inme sonrası gelişen kas sertliği ve istemsiz kasılmaların (spastisite) tedavisinde ve uygun hastalarda diş sıkma yakınmalarının azaltılmasında uygulanabilir.

Uygulama öncesinde kasılmaların hangi kasları etkilediği, ağrıya neden olup olmadığı ve günlük yaşam üzerindeki etkileri değerlendirilir. Hedef kaslar ve uygulanacak doz, ayrıntılı muayene bulguları ve varsa önceki uygulamalardan alınan yanıt doğrultusunda belirlenir.

Tedavinin etkisi genellikle uygulamadan sonraki birkaç gün içinde başlar ve birkaç ay sürer. Etkinin başlangıcı, süresi ve sağlanan yarar kişiden kişiye değişebilir. Tekrarlayan uygulamalar, hastanın ihtiyacına ve tedaviye yanıtına göre planlanır.

Uygulama bölgesinde ağrı, morarma veya geçici kas güçsüzlüğü görülebilir. Uygulanan bölgeye bağlı olarak göz kapağında düşme ya da yutma güçlüğü gibi yan etkiler de ortaya çıkabilir. Tedavinin beklenen yararları ve olası yan etkileri uygulama öncesinde değerlendirilir.

Derin beyin stimülasyonu (DBS), yaygın adıyla beyin pili, beynin belirli bölgelerine yerleştirilen elektrotlar aracılığıyla elektriksel uyarı vererek belirtileri azaltmayı amaçlayan cerrahi bir tedavidir. Hastalığı ortadan kaldırmaz ve her belirti üzerinde aynı etkiyi göstermez. Hareket bozuklukları alanında başlıca Parkinson hastalığı, esansiyel tremor ve distoni tedavisinde uygulanır.

DBS, seçilmiş hastalarda diğer titreme türleri için de değerlendirilebilir. Hareket bozuklukları dışında, tedaviye dirençli epilepsi ve obsesif kompulsif bozuklukta da kullanım alanı bulunmaktadır. Tourette sendromunda ise sınırlı ve seçilmiş durumlarda değerlendirilir. Ataksi ve yeme bozuklukları gibi alanlardaki uygulamalar araştırma düzeyindedir; bunların rutin kullanım alanlarıyla aynı şekilde sunulmaması gerekir.

DBS’ye uygunluk değerlendirmesinde hastalığın tanısı, belirtilerin niteliği, ilaç tedavilerinden sağlanan yarar ve günlük yaşamda karşılaşılan güçlükler dikkate alınır. Parkinson hastalığında ilaç etkisinin gün içinde değişmesi ve istemsiz hareketler özellikle değerlendirilir. Bellek ve düşünme işlevleri, psikiyatrik durum, beyin görüntülemesi ve cerrahi riskler de incelenir. Karar, nöroloji ve beyin cerrahisi başta olmak üzere ilgili uzmanlık alanlarının ortak değerlendirmesiyle verilir.

Ameliyat sonrasında cihazın programlanması, gerektiğinde ilaç tedavisinin düzenlenmesi ve düzenli takip gerekir. Tedaviden beklenen yararlar ve tedavinin sınırlılıkları hasta ve yakınlarıyla birlikte değerlendirilerek gerçekçi hedefler belirlenir.